شيشه گري يكي از ديدنيها و جاذبه هاي گردشگري و فرهنگي شهر ميمند است . هر چند ميمند از زيباييهاي طبيعي بسياري برخوردار است , بيشتر به خاطر تهيه و صدور عطر و عرقهاي مختلف به مناطق مختلف ايران و كشورهاي عربي و حتي هند و اروپا , در منطقه فارس از اهميت اقتصادي برخوردار است . جالب است بدانید که امكانات موجود در ميمند قديم براي اهالي اين موقعيت را به وجود آورده بودكه شيشه هاي مصرفي براي گلاب و ديگر عرقها را در ميمند بسازند.

در ميمند غير از بطري و غرابه , از قديم شيشه گران , اشياي شيشه اي تزييني هم مي ساختند كه از آن ميان مي توان به انواع گلدان , گلاب پاش , ظرف زيباي خاصي به نام « آب دوزك » و اشكال حيوانات و ميوه ها اشاره كرد. نكته جالب در مورد شيشه هاي زينتي اينكه , شيشه گرها بدون استفاده از الگويي خاص و تنها براساس ذوق و ابتكار اين شيشه ها را مي سازند.

ساخت شيشه تا حدود چهل سال قبل به شيوه كهن و كاملا سنتي انجام ميشد. براي اين كار , تعدادي كارگر كه شغلشان صرفا تهيه سنگ شيشه بود , از كوههاي اطراف ميمند به نامهاي خرمن كوه , كوه سور , كوه سپيدار و ياكوه پيرانا , سنگهاي چخماق را بار الاغ و قاطر مي كردند و به شهر مي آوردند.

ماده اوليه ديگري كه در آن زمان استفاده مي شد قليا بود. اين ماده را از بوته هاي مخصوصي در صحرا تهيه مي كردند , بدين صورت كه بوته ها را جمع و در كنار آنها گودالي حفر مي كردند , سپس بوته ها را آتش مي زدند. شيره اين بوته ها كه خاصيت قليايي داشت به گودال ميريخت . پس از مدتي كه قليا خنك مي شد , آن را در ظرف مي ريختند و به شهر مي آوردند , چرا كه اين بوته ها در اطراف ميمند كم بود. شيشه گران به مناطق گرمسير (لارستان ) مي رفتند و قلياي مورد نياز خود را مي خريدند. سنگهاي شيشه را در كوره مي ريختند و با هيزم كوره ها را گرم مي كردند. گرم كردن كوره ها دو يا سه روز طول مي كشيد. كوره كه به شدت گرم مي شد , كارگران با دلوي از جوي يا حوض نزديك كوره , به درون آن آب مي ريختند. آبها از زير كوره به جويي كه قبلا ساخته شده بود مي ريخت و به چاهي فرو مي رفت . با اين كار مواد آهكي و زائد سنگهاي شيشه از شيشه جدا مي شد , و با آب به چاه مي ريخت . پس از آن با مقدار زياد آب , سنگ شيشه خنك مي شد و به صورت تكه هاي بزرگ شيشه در مي آمد. در اين موقع تعدادي كارگر با مشته فولادي سنگها را كاملا خرد ميكردند.

سپس حدود 15 من قليا و 25 من سنگ شيشه پودر شده را در كوره مخصوصي به نام « لابرشي » مي ريختند و آن را گرم مي كردند و با اين كار سنگ و قليا به هم مي چسبيدند. مخلوط سنگ و قليا را بيرون مي آوردند و در كوره بزرگ تري مي ريختند. و آن را ذوب مي كردند. ماده ذوب شده ماده اصلي تهيه شيشه بود.

كوره

در گذشته كوره ها به شكل تابوت و از جنس خاك رس , شن و سنگ ميخكي بود. ساختن كوره كار هر كسي نبود و استاد مخصوصي براي اين كار وجود داشت .

به خاطر جنس كوره , پس از سي و حداكثر چهل روز , كوره استقامت خود را از دست مي داد و استاد كوره ساز بايد آن را دوباره مرمت و يا بازسازي مي كرد . حجم كوره حدود 80 من محلي بود و سوخت آن از هيزم تهيه مي شد.

نوع شيشه ها

در گذشته شيشه سازي انبوه معمولا به دو شكل انجام مي گرفت , يكي « بغلي كتابي » و ديگري « غرابه » از بغلي كتابي براي مصارف كم در منازل و در مسافرتهاي كوتاه مدت و از غرابه براي مصارف بيشتر استفاده مي شد. حجم بغليها حدود 300 تا 500 سي سي و حجم غرابه 12 تا 16 ليتر بود . پس از مدتي « بغلي كعبي » پديد آمد و سپس « بغلي موجي » رواج يافت . سر غرابه ها را با پوشال شلتوك مي پوشاندند و سربغليها را هم به وسيله پنبه و كمي موم محكم مي كردند. باري صدمه نديدن غرابه ها دور آن را با فيزر يا پيزر مي پوشاندند و سپس آنها را در صندوق مي گذاشتند و به مسافتهاي دوردست تا هندوستان ميفرستادند. در گذشته هاي دور نوعي غرابه به نام « عبدالحميد خاني » رواج داشت كه حدود 4 ليتر حجم داشت .

شيشه گري در ميمند امروز

امروزه از حدود بیست  كارگاه شيشه سازي که تا حدود سی سال پيش فعال بودند, تنها یک كارگاه به باقی مانده است که آن هم غیر فعال است.

مواد اوليه کارگاههای شیشه گری در اواخر فعالیتشان   از خرده شيشه تامين مي شد .

خرده شيشه ها را در محوطه باز كارگاه بر روي زمين پهن مي كردند و تعدادي كارگر شيشه ها را تميز مي كردند و مواد زايد مثل چيني , آهن و مواد اضافي را از شيشه ها جدا مي كردند. سپس آنها را به داخل كوره مي ريختند تاكوره پر شود.

جنس كوره ها از آجر نسوز و سوخت آن نفت سياه يا گازوئيل است . حجم كوره بيش از 10 تن است . كوره را بايد هر از چند گاهي تميز كنند و پس از يك سال هم آجر كوره را عوض مي كنند.

پس از ريختن خرده شيشه در كوره , كوره را به مدت 36 تا 48 ساعت حرارت مي دهند تا مواد اوليه به صورت كاملا مذاب درآيد. سپس استاد شيشه گر لوله « دم » را به داخل شيشه مذاب فرو مي برد و آن را مي چرخاند. هنگامي كه كمي از شيشه مذاب (بار) از داخل كوره برداشته شد , به اصطلاح « چونه » آماده مي شود.اگر شيشه گر قصد ساختن غرابه را داشته باشد , با اين چونه , « گيونه » درست مي كنند. سپس مقداري ديگر « مذاب » از كوره بر مي دارد و در لوله مي دمد. از دميدن در لوله به اصطلاح شيشه سازان گوي اول ساخته مي شود. در شيشه گري رسم بر اين است كه شيشه گر قبل از سرد و سخت شدن شيشه به آن شكل دهد. اما ابتدا گوي اول را تا اندازه اي شكل مي دهند , سپس مجددا شيشه مذاب را كمي گرم مي كنند و لوله دم را روي ميله اي با دو سر شاخ كه بر روي نيمكتي قرار دارد , مي گذارند و به وسيله قاشق چوبي به آن شكل اوليه مي دهند. سپس با دميدن در لوله و چرخاندن آن با هنر و مهارتي كه دارند , شيشه ساخته مي شود.

در ميمند نيز مانند ديگر مناطق پس از اتمام كار , كارگر وردست با لوله ديگري كه بر سر آن مقدار كمي بار مذاب است , به كمك استاد كار مي آيد كه به اين لوله « واگيره » مي گويند. در اين هنگام شيشه ساخته شده به واگيره مي چسبد و شاگرد شيشه را با قيچي جدا مي كند و به گرم خانه مي برد.

در ميمند پس از ساخته شدن غرابه ها , آن را به طور مرتب و منظم به وسيله دو شاخه بلندي در گرم خانه مي گذاشتند. اين كار توسط استادكار ماهري انجام مي شد , و گرنه شيشه ها مي شكستند. در صورتي كه شيشه ها از نوع غرابه بود , دور تا دور گرم خانه را محكم مي بستند و حتي دريچه ها را محكم مي كردند و 2 تا 4 روز غرابه ها را در گرم خانه مي گذاردند , اما اگر شيشه معمولي بود , تنها در گرم خانه را مي بستند . پس از 3 تا 4 روز غرابه ها را بيرون مي آورند و پيزور بافها (كسي كه جلد و پوشش براي غرابه ها ار برگهای نی <لمبون> مي گيرد) با پيزورهاي خود به سراغ غرابه ها مي آمدند و پس از صرافي كردن به دور غرابه هاي سالم پيزور مي گرفتند.

دراین کارگاهها شيشه هاي زينتي هم توسط دست ساخته ميشدند و انجام اين كار به هنرمندي و ذوق و مهارت شيشه گران بستگي داشت. به غيراز غرابه ظرفهای ديگري به نامهای « كلوك وعبدالحمیدخانی  »  ساخته ميشد كه امروزه متاسفانه حتی شکل این ظرفها نیز كم كم به فراموشي سپرده میشود .

در ميمند  یک كارگاه شيشه گري با تجهيزات كامل توسط سازمان صنايع دستي ميمند ساخته شده است كه هم اينك بلا استفاده مانده است . امروزه ديگر رواج ظرفهای پلاستيكي (یکبار مصرف) موجب ركود صنعت و هنر شيشه گري شده است . هر چند عرقها تا سالها عطر و كيفيت خود را در غرابه ها و بطريهاي شيشه اي حفظ مي كنند و قيمت غرابه و شيشه نيز نسبت به ظروف پلاستيكي ارزان تر است , اما حمل و نقل ساده اين ظروف و نشكن بودن آنها موجب شده است تا گلاب گيران استفاده از اين ظروف را به غرابه يا شيشه ترجيح دهند.

با چنين روندي بعيد نيست كه تا چند سال آينده كارگاهای شيشه سازي  ميمند  به طور كلي  از خاطرها پاک شود و اين هنر و صنعت تاريخي در ميمند به فراموشي سپرده شود.